Υπάρχουν ταινίες που καταγράφουν έναν πόλεμο και υπάρχουν ταινίες που προσπαθούν να σε βάλουν μέσα στον μηχανισμό που τον παράγει. Το «ΝΑΖΑ» ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Γυρισμένο σε διάστημα τριών ετών, το ντοκιμαντέρ των Γιουβάλ Αβραχαμ και Ρέιτσελ Σορ εστιάζει όχι μόνο σε όσα συμβαίνουν στη Γάζα, αλλά κυρίως σε εκείνους που βρίσκονται στην άλλη πλευρά της σύγκρουσης και γνωρίζουν πώς οργανώνεται και πώς εκτελείται κάθε επίθεση.

@h_for_hatz

«NAZA»: Το ντοκιμαντέρ για τη Γάζα που συγκλόνισε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας #naza #palestine #ταινιες #κινηματογραφος #freepalestine🇵🇸

♬ πρωτότυπος ήχος – h_for_hatz

Η κάμερα βρίσκεται τη νύχτα στις ταράτσες του Τελ Αβίβ. Απέναντι, μέσα από τα φωτισμένα παράθυρα των πολυκατοικιών, άνθρωποι παρακολουθούν τηλεόραση, τρώνε, συζητούν και συνεχίζουν την καθημερινότητά τους. Μόλις λίγες δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, στη Γάζα, μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα βρίσκεται σε εξέλιξη. Αυτή η απόσταση γίνεται ένα από τα πιο δυνατά μοτίβα της ταινίας: δύο κόσμοι που συνυπάρχουν γεωγραφικά, αλλά μοιάζουν να απέχουν όσο δύο διαφορετικές πραγματικότητες.

Το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο του «ΝΑΖΑ», ωστόσο, δεν βρίσκεται στις εικόνες της καταστροφής. Βρίσκεται στις φωνές των ανθρώπων που μιλούν στην κάμερα. Είναι άνθρωποι που έχουν εργαστεί ή εξακολουθούν να εργάζονται μέσα στον μηχανισμό που περιγράφουν και μιλούν για τις επιχειρήσεις, τις τεχνολογίες και τις αποφάσεις που λαμβάνονται πίσω από αυτές.

Μιλούν για ένα σύστημα μαζικής παρακολούθησης, για τη χαρτογράφηση των κτηρίων στη Γάζα και για τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης στον εντοπισμό και την επιλογή στόχων. Περιγράφουν έναν τρόπο πολέμου στον οποίο η ανθρώπινη απώλεια μετατρέπεται σε αριθμητικό μέγεθος και η παρουσία αμάχων γύρω από έναν στόχο αντιμετωπίζεται ως «παράπλευρη απώλεια».

Εδώ βρίσκεται και η σημασία του τίτλου της ταινίας. Το «Naza», όπως εξηγείται στο ντοκιμαντέρ, είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για τους αμάχους που βρίσκονται κοντά σε έναν στόχο. Πέντε άνθρωποι, είκοσι ή ακόμη και εκατοντάδες μπορούν να υπολογιστούν μέσα σε έναν επιχειρησιακό σχεδιασμό, με την απόφαση για ένα χτύπημα να εξακολουθεί να λαμβάνεται.

Η κοινοτοπία του κακού

Το «ΝΑΖΑ» δεν ενδιαφέρεται μόνο για το «πώς». Το πιο δύσκολο ερώτημα που θέτει είναι το «γιατί».

Γιατί άνθρωποι που αντιλαμβάνονται τη φρίκη των πράξεών τους εξακολουθούν να συμμετέχουν σε αυτές; Τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος γνωρίζει ότι απέναντί του υπάρχουν άμαχοι, παιδιά και οικογένειες, αλλά συνεχίζει να εκτελεί τις εντολές του;

Οι απαντήσεις που δίνει το ίδιο το υλικό της ταινίας είναι ίσως πιο disturbing από οποιαδήποτε εικόνα πολέμου. Κάποιοι από τους ανθρώπους που μιλούν αναφέρονται στους νεκρούς χωρίς να χρησιμοποιούν πλέον ανθρώπινα χαρακτηριστικά για να τους περιγράψουν. Άλλοι μιλούν για την ικανοποίηση που μπορεί να προκαλεί η ολοκλήρωση μιας αποστολής. Κάποιοι περιγράφουν πώς, όταν βρίσκεσαι αρκετό καιρό μέσα σε μια τέτοια πραγματικότητα, σταδιακά παύεις να βλέπεις τα θύματα ως ανθρώπους.

Η «κοινοτοπία του κακού» είναι ένας όρος που μοιάζει σχεδόν αναπόφευκτος μπροστά σε αυτές τις μαρτυρίες. Όχι επειδή η ταινία προσπαθεί να κάνει εύκολες ιστορικές αναλογίες, αλλά επειδή καταγράφει έναν μηχανισμό μέσα στον οποίο η βία μπορεί να μετατραπεί σε διαδικασία, η διαδικασία σε ρουτίνα και η ρουτίνα σε «δουλειά».

Και αυτή ίσως είναι η πιο δύσκολη πλευρά της ταινίας: δεν χρειάζεται να φωνάξει για να προκαλέσει σοκ. Αρκεί να αφήσει τους ίδιους τους ανθρώπους που συμμετείχαν σε αυτόν τον μηχανισμό να περιγράψουν όσα έζησαν και όσα έκαναν.

Από το πεδίο της μάχης στα δικαστήρια

Το ντοκιμαντέρ δεν περιορίζεται, όμως, στις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Επεκτείνεται και σε μια άλλη, λιγότερο ορατή μάχη: εκείνη που δίνεται σε θεσμικό και νομικό επίπεδο.

Μέσα από τις μαρτυρίες παρουσιάζεται η προσπάθεια αντιμετώπισης των διεθνών νομικών διαδικασιών και των υποθέσεων που φτάνουν στα διεθνή δικαστήρια. Έτσι, το «ΝΑΖΑ» επιχειρεί να δείξει ότι η σύγκρουση δεν διεξάγεται μόνο με όπλα και βομβαρδισμούς, αλλά και μέσα από μηχανισμούς εξουσίας, πληροφορίας και θεσμικής άμυνας.

Αυτό διευρύνει και το βασικό ερώτημα της ταινίας: πώς μπορεί ένας ολόκληρος μηχανισμός να συνεχίζει να λειτουργεί όταν οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα σε αυτόν γνωρίζουν τις συνέπειες των πράξεών του;

Το «ΝΑΖΑ» είναι ένα ντοκιμαντέρ που δεν παρακολουθείς εύκολα από απόσταση. Η σκηνοθετική του επιλογή να τοποθετήσει τις συνεντεύξεις μέσα στη νύχτα, μακριά από το φως και την ασφάλεια μιας τηλεοπτικής συνέντευξης, λειτουργεί καταλυτικά. Οι άνθρωποι που μιλούν δεν εμφανίζονται ως δημόσια πρόσωπα. Είναι φωνές μέσα στο σκοτάδι, που αφηγούνται έναν μηχανισμό τον οποίο το μεγαλύτερο μέρος του κοινού δεν βλέπει ποτέ.

Και την ίδια στιγμή, η εικόνα των κατοίκων του Τελ Αβίβ που συνεχίζουν κανονικά τη ζωή τους ενώ λίγα χιλιόμετρα μακριά εκτυλίσσεται μια ανθρωπιστική καταστροφή δημιουργεί ένα από τα πιο δυνατά κοντράστ της ταινίας.

Το «ΝΑΖΑ» δεν λειτουργεί απλώς ως μια ακόμη καταγραφή του πολέμου στη Γάζα. Επιχειρεί να αποδομήσει τον τρόπο με τον οποίο ένας πόλεμος οργανώνεται από ανθρώπους, τεχνολογίες και θεσμούς και πώς η βία μπορεί να αποκτήσει τη μορφή μιας ψυχρής, καθημερινής διαδικασίας.

Το σημαντικότερο που αφήνει πίσω του δεν είναι μια εύκολη απάντηση, αλλά μια σειρά από εξαιρετικά δύσκολα ερωτήματα για την ευθύνη, την υπακοή και τα όρια του πολέμου.

Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο επίτευγμά του: σε αναγκάζει να κοιτάξεις όχι μόνο την καταστροφή, αλλά και τον μηχανισμό που βρίσκεται πίσω από αυτήν.